به‌روزرسانی حقوقی سپتامبر ۲۰۲۶
مقدمه
شهروندان ایرانی که قصد دارند بیش از مدت معافیت از ویزا یا بیش از ۹۰ روز در ترکیه بمانند، باید دارای مبنای قانونی اقامت باشند. قانون اتباع خارجی و حمایت بین‌المللی شماره ۶۴۵۸ شش نوع اجازه اقامت را تنظیم می‌کند: اجازه اقامت کوتاه‌مدت، خانوادگی، دانشجویی، بلندمدت، بشردوستانه و اجازه اقامت قربانیان قاچاق انسان.
تابعیت ایرانی به‌تنهایی حق دریافت هیچ‌یک از این مجوزها را ایجاد نمی‌کند. نوع مجوز بر اساس هدف حضور، رابطه خانوادگی، وضعیت تحصیلی، سابقه اقامت یا شرایط حمایتی شخص تعیین می‌شود. ورود بدون ویزا، خرید ملک، ثبت شرکت یا ازدواج نیز به‌خودی‌خود اجازه اقامت ایجاد نمی‌کند؛ هر یک فقط در صورت قرار گرفتن در چارچوب قانونی مربوط می‌تواند در ارزیابی یک عنوان اقامتی اثر داشته باشد.
اجازه اقامت با ویزا، معافیت از ویزا و اجازه کار یکسان نیست. ویزا یا معافیت، حضور کوتاه‌مدت را پوشش می‌دهد. اجازه اقامت حق ماندن برای هدف و مدت مشخص را ایجاد می‌کند. اجازه کار معتبر یا سند معتبر معافیت از اجازه کار نیز در مدت اعتبار خود، بر اساس ماده ۲۷ قانون شماره ۶۴۵۸، معادل اجازه اقامت محسوب می‌شود.
اجازه اقامت کوتاه‌مدت
اجازه اقامت کوتاه‌مدت در مواد ۳۱ تا ۳۳ قانون شماره ۶۴۵۸ تنظیم شده است. این عنوان برای یک هدف واحد صادر نمی‌شود. تحقیقات علمی، مالکیت ملک در ترکیه، ایجاد ارتباط تجاری یا کسب‌وکار، شرکت در برنامه آموزش ضمن خدمت، برنامه‌های تبادل دانشجو، گردشگری، درمان، الزام به ماندن بر پایه تصمیم یا درخواست قضایی یا اداری، انتقال از اجازه اقامت خانوادگی، شرکت در دوره زبان ترکی، برخی برنامه‌های آموزشی یا کارآموزی عمومی، دوره پس از فراغت از تحصیل و سرمایه‌گذاری مقرر در قانون از مبانی جداگانه آن هستند.
مدت اجازه اقامت کوتاه‌مدت برای هر بار صدور نمی‌تواند از دو سال بیشتر باشد. اجازه اقامت کوتاه‌مدت مبتنی بر سرمایه‌گذاری واجد شرایط و اجازه مربوط به شهروندان جمهوری ترک قبرس شمالی می‌تواند برای هر بار تا پنج سال صادر شود. تعیین مدت واقعی هر مجوز به مدت هدف اثبات‌شده و حدود قانونی همان مبنا وابسته است.
ماده ۳۲ ارائه اطلاعات و اسناد مربوط به هدف اقامت، نداشتن مانع ورود موضوع ماده ۷، برخورداری از محل اقامت سازگار با معیارهای بهداشت و ایمنی عمومی و اعلام نشانی محل اقامت را در شمار شرایط این مجوز قرار می‌دهد. استفاده از مجوز برای هدفی غیر از هدف صدور، از بین رفتن شرایط، وجود تصمیم اخراج یا ممنوعیت ورود و نقض محدودیت قانونی مربوط به مدت حضور در خارج از ترکیه می‌تواند موجب رد، لغو یا عدم تمدید شود.
اقامت کوتاه‌مدت بر پایه مالکیت ملک
ماده ۳۱ قانون شماره ۶۴۵۸ مالکیت ملک در ترکیه را یکی از مبانی اجازه اقامت کوتاه‌مدت می‌شناسد. ملک مورد استناد باید دارای کاربری مسکونی باشد، به شخص خارجی تعلق داشته باشد و برای سکونت همان شخص استفاده شود. زمین، محل کار یا ملکی که صرفاً برای اجاره و ایجاد درآمد نگهداری می‌شود، مبنای اقامت کوتاه‌مدت ناشی از سکونت در ملک را تشکیل نمی‌دهد.
برای املاکی که از ۱۶ اکتبر ۲۰۲۳ به بعد تحصیل شده‌اند، ارزش مسکن در تاریخ تحصیل باید دست‌کم معادل ۲۰۰ هزار دلار آمریکا به لیر ترکیه باشد. معیار ارزش در چارچوب اسناد رسمی مربوط به تحصیل ملک و پرونده اقامت بررسی می‌شود. این آستانه با حداقل ۴۰۰ هزار دلار آمریکا در مسیر استثنایی تابعیت از طریق سرمایه‌گذاری تفاوت دارد و تحقق شرط اقامت، شرط تابعیت را ایجاد نمی‌کند.
اگر همسر یا فرزندان دارای سهم مالکیت مشاع یا مشترک در همان مسکن باشند، حق آنان برای قرار گرفتن در چارچوب این مبنای اقامتی بر اساس سهم ثبت‌شده و رابطه خانوادگی ارزیابی می‌شود. مالکیت انحصاری یک عضو خانواده، برای سایر اعضا مالکیت فرضی ایجاد نمی‌کند. وضعیت اقامت هر عضو خانواده باید بر پایه مالکیت خود او یا عنوان اقامتی مستقل، از جمله اجازه اقامت خانوادگی، تعیین شود.
خرید ملک به صدور خودکار اجازه اقامت منتهی نمی‌شود. ماهیت مسکونی ملک، استفاده واقعی برای سکونت، ارزش مقرر، نشانی، بیمه درمانی و سایر شرایط ماده ۳۲ به‌صورت مستقل بررسی می‌شوند. صدور این اجازه نیز مالکیت را به اقامت دائمی یا تابعیت تبدیل نمی‌کند.
اقامت کوتاه‌مدت برای گردشگری و روابط تجاری
گردشگری یکی از مبانی قانونی اجازه اقامت کوتاه‌مدت است. در این عنوان، برنامه سفر، محل اقامت، هدف حضور و توانایی مالی برای مدت درخواست عناصر اصلی ارزیابی هستند. استاندارد اسناد درخواست جاری، درآمد کافی برای متقاضی منفرد را دست‌کم یک‌ونیم برابر حداقل دستمزد خالص زمان درخواست تعریف می‌کند. در درخواست خانوادگی، درآمد اثبات‌شده باید برای هر عضو خانواده دست‌کم برابر حداقل دستمزد باشد.
وجود قرارداد اجاره به‌تنهایی حق دریافت اجازه اقامت گردشگری ایجاد نمی‌کند. قرارداد اجاره فقط یکی از اسناد مربوط به محل اقامت است و جایگزین اثبات هدف سفر، منابع مالی، بیمه درمانی و سایر شرایط قانونی نمی‌شود. مدت مجوز صادرشده نیز می‌تواند کمتر از سقف دو ساله ماده ۳۱ باشد؛ زیرا سقف قانونی، مدت تضمین‌شده برای هر پرونده نیست.
ایجاد ارتباط تجاری یا کسب‌وکار مبنای دیگری برای اجازه اقامت کوتاه‌مدت است. هنگامی که مدت مورد درخواست برای این هدف بیش از سه ماه باشد، اطلاعات یا اسناد مربوط به اشخاص یا شرکت‌هایی که ارتباط تجاری با آنان برقرار می‌شود در پرونده اهمیت دارد. ثبت شرکت یا مالکیت سهم، به‌تنهایی حق اقامت یا اشتغال ایجاد نمی‌کند و فعالیت کاری شخص خارجی همچنان تابع قانون نیروی کار بین‌المللی شماره ۶۷۳۵ است.
سایر مبانی اجازه اقامت کوتاه‌مدت
تحقیقات علمی، برنامه آموزش ضمن خدمت، تبادل دانشجو، درمان و شرکت در دوره زبان ترکی هر کدام به اسنادی وابسته‌اند که ماهیت، محل و مدت فعالیت را نشان می‌دهند. مدت اجازه اقامت نمی‌تواند از مدت برنامه، درمان یا هدف اثبات‌شده بیشتر باشد. اجازه اقامت برای دوره زبان ترکی حداکثر دو بار بر پایه همین هدف قابل صدور است.
شهروند ایرانی که یک برنامه آموزش عالی را در ترکیه به پایان رسانده است، در صورت ایجاد درخواست در شش ماه پس از فراغت از تحصیل، می‌تواند یک بار در چارچوب مبنای ویژه فارغ‌التحصیلی قرار گیرد. اجازه صادرشده بر این مبنا نمی‌تواند بیش از یک سال باشد.
الزام به ماندن در ترکیه بر پایه درخواست یا تصمیم مرجع قضایی یا اداری نیز می‌تواند مبنای اجازه اقامت کوتاه‌مدت باشد. مدت این اجازه بر اساس مدت مندرج در درخواست یا تصمیم مربوط و در حدود قانون شماره ۶۴۵۸ تعیین می‌شود. وجود پرونده قضایی بدون تصمیم یا درخواست ناظر به ضرورت حضور، به‌خودی‌خود این مبنا را ایجاد نمی‌کند.
اجازه اقامت خانوادگی
اجازه اقامت خانوادگی در مواد ۳۴ تا ۳۷ قانون شماره ۶۴۵۸ تنظیم شده است. همسر خارجی، فرزند خارجی زیر سن قانونی و فرزند خارجی وابسته یک شهروند ترکیه، شخص مشمول ماده ۲۸ قانون تابعیت ترکیه، دارنده اجازه اقامت، پناهنده یا دارنده حمایت ثانویه می‌توانند در محدوده اشخاص مقرر در قانون از این عنوان برخوردار شوند. پناهنده مشروط در فهرست حامیان مقرر در ماده ۳۴ قرار ندارد.
اجازه اقامت خانوادگی برای هر بار حداکثر سه سال صادر می‌شود و مدت آن در هیچ شرایطی نمی‌تواند از مدت اجازه اقامت حامی خارجی بیشتر باشد. صدور برای همسر به وجود ازدواج معتبر و ادامه زندگی خانوادگی وابسته است. ازدواج صوری که با هدف دریافت اجازه اقامت انجام شده باشد، مبنای رد یا لغو این مجوز است.
شرایط حامی در ماده ۳۵ شامل پوشش بیمه درمانی برای اعضای خانواده، درآمد ماهانه کل دست‌کم برابر حداقل دستمزد و درآمد سرانه دست‌کم یک‌سوم حداقل دستمزد، نداشتن محکومیت به جرائم علیه خانواده در پنج سال پیش از درخواست و ثبت در سامانه نشانی است. شرط یک سال اقامت قبلی حامی خارجی نیز در مواردی اعمال می‌شود که شخص مشمول یکی از استثناهای قانونی نباشد.
فرزند زیر ۱۸ سال دارای اجازه اقامت خانوادگی می‌تواند بدون اجازه اقامت دانشجویی جداگانه در آموزش ابتدایی و متوسطه شرکت کند. اجازه اقامت خانوادگی یک شخص، حق اقامت خودکار برای سایر خویشاوندان ایجاد نمی‌کند و برای هر عضو خانواده سند جداگانه صادر می‌شود.
پس از طلاق از شهروند ترکیه، همسر خارجی که دست‌کم سه سال با اجازه اقامت خانوادگی در ترکیه اقامت داشته است می‌تواند در چارچوب انتقال به اجازه اقامت کوتاه‌مدت قرار گیرد. اگر دادگاه احراز کند که همسر خارجی قربانی خشونت خانگی بوده است، شرط سه سال اعمال نمی‌شود. فوت حامی و رسیدن فرزند دارای اجازه خانوادگی به ۱۸ سال نیز در شرایط مقرر می‌تواند مبنای انتقال به اجازه اقامت کوتاه‌مدت باشد.
اجازه اقامت دانشجویی
اجازه اقامت دانشجویی در مواد ۳۸ تا ۴۱ قانون شماره ۶۴۵۸ تنظیم شده است. این مجوز برای تحصیل در مقاطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری و نیز آموزش تخصصی پزشکی و دندان‌پزشکی صادر می‌شود. آموزش ابتدایی یا متوسطه اشخاصی که اجازه اقامت خانوادگی ندارند نیز در شرایط مقرر می‌تواند تحت این عنوان قرار گیرد.
اگر دوره تحصیل کمتر از یک سال باشد، مدت اجازه اقامت دانشجویی نمی‌تواند از مدت تحصیل بیشتر باشد. برای دانشجویان مؤسسات آموزش عالی دولتی، مجوز می‌تواند برای مدت برنامه تحصیلی صادر شود. ادامه اعتبار آن به ادامه وضعیت دانشجویی، استفاده از مجوز مطابق هدف تحصیل و نبود مانع ورود یا تصمیم اخراج وابسته است.
دارنده اجازه اقامت دانشجویی فقط برای همسر و فرزندان خود می‌تواند در جایگاه حامی اجازه اقامت خانوادگی قرار گیرد و این موقعیت به سایر خویشاوندان تسری ندارد. دانشجویان خارجی در مقاطع آموزش عالی تنها با اجازه کار می‌توانند اشتغال داشته باشند. حق کار دانشجویان کاردانی و کارشناسی پس از پایان سال نخست تحصیل آغاز می‌شود.
اجازه اقامت بلندمدت
اجازه اقامت بلندمدت در مواد ۴۲ تا ۴۵ قانون شماره ۶۴۵۸ تنظیم شده و بدون محدودیت زمانی صادر می‌شود. مبنای اصلی آن دست‌کم هشت سال اقامت پیوسته و قانونی بر پایه اجازه اقامت در ترکیه است. در محاسبه این مدت، نصف دوره‌های اجازه اقامت دانشجویی و تمام مدت سایر اجازه‌های اقامت قابل احتساب منظور می‌شود.
ماده ۴۳ نداشتن سابقه دریافت کمک اجتماعی در سه سال پیش از درخواست، داشتن درآمد کافی و منظم برای شخص و خانواده، برخورداری از بیمه درمانی معتبر و نبود تهدید برای نظم عمومی یا امنیت عمومی را از شرایط این مجوز می‌داند. تحقق سابقه هشت‌ساله به‌تنهایی برای صدور کافی نیست و سایر شرایط نیز باید هم‌زمان برقرار باشند.
پناهندگان، پناهندگان مشروط، دارندگان حمایت ثانویه، اشخاص تحت حمایت موقت و دارندگان اجازه اقامت بشردوستانه حق انتقال به اجازه اقامت بلندمدت را ندارند. مدت اجازه اقامت بشردوستانه نیز در محاسبه دوره‌های اقامتی مقرر در قانون منظور نمی‌شود.
دارنده اجازه اقامت بلندمدت، با حفظ حقوق تأمین اجتماعی، از بیشتر حقوق شناخته‌شده برای شهروندان ترکیه برخوردار می‌شود. تکلیف خدمت نظامی، حق رأی و انتخاب شدن، ورود به خدمات عمومی و معافیت از حقوق گمرکی خودرو از این برابری مستثنا هستند. تهدید جدی برای نظم یا امنیت عمومی و حضور پیوسته بیش از یک سال در خارج از ترکیه بدون یکی از دلایل قانونی می‌تواند موجب لغو مجوز شود.
اجازه اقامت بشردوستانه
اجازه اقامت بشردوستانه موضوع مواد ۴۶ و ۴۷ یک مسیر عادی اقامت نیست. مصلحت عالی کودک، ناممکن یا نامعقول بودن خروج با وجود تصمیم اخراج یا ممنوعیت ورود، قرار گرفتن در یکی از وضعیت‌های ماده ۵۵ که تصمیم اخراج درباره آنها صادر نمی‌شود، ادامه رسیدگی قضایی نسبت به برخی تصمیم‌های حمایت بین‌المللی یا اخراج، انتقال به کشور نخست پناهندگی یا کشور ثالث امن، وضعیت‌های اضطراری و شرایط فوق‌العاده از مبانی قانونی آن هستند.
در صدور این مجوز، شرایط عادی سایر انواع اجازه اقامت مطالبه نمی‌شود. مدت آن در تصمیم مربوط تعیین می‌شود و تا زمانی که وضعیت الزام‌آور ادامه داشته باشد قابل تمدید است. از بین رفتن شرایط، مبنای لغو یا عدم تمدید خواهد بود.
دارنده اجازه اقامت بشردوستانه باید حداکثر ظرف ۲۰ روز کاری از تاریخ صدور در سامانه ثبت نشانی درج شود. این نوع اقامت در مدت اعتبار خود می‌تواند به یکی از انواع دیگر اجازه اقامت، به‌جز اجازه اقامت بلندمدت، منتقل شود؛ مشروط بر اینکه شرایط عنوان جدید وجود داشته باشد.
اجازه اقامت قربانیان قاچاق انسان
مواد ۴۸ و ۴۹ قانون شماره ۶۴۵۸ اجازه اقامت ویژه‌ای را برای قربانیان قاچاق انسان یا اشخاصی که نشانه‌های قوی درباره قربانی بودن آنان وجود دارد مقرر می‌کند. این مجوز برای دوره بازیابی و تصمیم‌گیری به مدت ۳۰ روز صادر می‌شود و شرایط عادی سایر اجازه‌های اقامت در صدور آن مطالبه نمی‌شود.
این اجازه می‌تواند هر بار برای دوره‌های شش‌ماهه تمدید شود، اما مجموع مدت آن نمی‌تواند از سه سال بیشتر باشد. برقراری دوباره رابطه با مرتکبان به اراده آزاد شخص، از بین رفتن شرایط الزام‌آور یا احراز نشدن وضعیت قربانی می‌تواند موجب لغو مجوز شود. ارتباطی که ناشی از اجبار، تهدید، خشونت یا ارعاب باشد در حکم ارتباط ارادی قرار نمی‌گیرد.
اجازه کار و معافیت از اجازه کار
اجازه کار یک نوع اجازه اقامت موضوع ماده ۳۰ نیست. بااین‌حال، ماده ۲۷ قانون شماره ۶۴۵۸ اجازه کار معتبر و سند معتبر معافیت از اجازه کار را در مدت اعتبار آنها معادل اجازه اقامت می‌شناسد. پایان یا لغو اجازه کار، مبنای اقامت ناشی از آن را نیز پایان می‌دهد؛ مگر آنکه شخص هم‌زمان دارای اجازه اقامت معتبر دیگری باشد.
اجازه اقامت به‌تنهایی حق کار ایجاد نمی‌کند. اشتغال شهروند ایرانی تابع قانون نیروی کار بین‌المللی شماره ۶۷۳۵ و وجود اجازه کار یا معافیت قانونی مربوط است. مالکیت شرکت، مدیریت عملی شرکت و انجام کار وابسته یا مستقل از حیث مجوز کار آثار یکسانی ندارند.
فرایند درخواست و مهلت‌های قانونی
در سال ۲۰۲۶، درخواست نخستین، تمدید و انتقال میان انواع اجازه اقامت از طریق سامانه اقامت الکترونیکی ثبت می‌شود. درخواست نخستین یا انتقال با حضور در تاریخ تعیین‌شده و ارائه اسناد مربوط تکمیل می‌شود. عدم حضور بدون عذر معتبر موجب می‌شود درخواست از نظر اداری ارائه‌نشده محسوب شود. برای هر عضو خانواده پرونده و سند جداگانه تنظیم می‌شود.
درخواست تمدید از ۶۰ روز پیش از پایان اعتبار اجازه اقامت و در هر حال پیش از تاریخ پایان آن قابل ثبت است. مهلت قانونی تصمیم‌گیری حداکثر ۹۰ روز است و از تاریخی آغاز می‌شود که اطلاعات و اسناد کامل به مرجع صلاحیت‌دار تحویل شده باشد.
سند درخواست اجازه اقامت برای درخواست نخستین پس از تکمیل حضور اداری و برای درخواست تمدید پس از تکمیل ثبت الکترونیکی صادر می‌شود. سند تأییدشده همراه با رسید پرداخت قانونی، خروج و ورود مجدد را در صورتی پوشش می‌دهد که بازگشت ظرف ۱۵ روز انجام شود. در بازگشت پس از بیش از ۱۵ روز، مقررات ویزا درباره ورود اعمال می‌شود.
نشانی اقامت بخشی از وضعیت قانونی دارنده مجوز است. تغییر نشانی در مدت اعتبار اجازه اقامت باید ظرف ۲۰ روز کاری در واحدهای قانونی مربوط ثبت شود. بیمه درمانی نیز باید تمام مدت اجازه اقامت مورد درخواست را پوشش دهد، مگر آنکه استثنای مشخص قانونی درباره نوع مجوز یا وضعیت شخص اعمال شود.
رد لغو و عدم تمدید
هر نوع اجازه اقامت به هدف و شرایط صدور خود وابسته است. از بین رفتن شرایط، استفاده خارج از هدف، ارائه اطلاعات یا اسناد خلاف واقع، وجود ممنوعیت ورود یا تصمیم اخراج و نقض تکالیف اختصاصی همان مجوز می‌تواند به رد درخواست، لغو اجازه موجود یا عدم تمدید آن منتهی شود. صرف داشتن کارت اقامت پیشین، حق قطعی برای تمدید ایجاد نمی‌کند.
تصمیم رد، لغو یا عدم تمدید یک تصمیم اداری است و باید همراه با دلایل و راه‌های اعتراض به شخص خارجی، نماینده قانونی یا وکیل او ابلاغ شود. در نبود مهلت خاص در قانون شماره ۶۴۵۸، مهلت اقامه دعوای ابطال در دادگاه اداری بر اساس ماده ۷ قانون آیین دادرسی اداری شماره ۲۵۷۷، ۶۰ روز از روز پس از ابلاغ کتبی است.
اقامه دعوای ابطال به‌خودی‌خود اجرای تصمیم اداری را متوقف نمی‌کند. تعلیق اجرای تصمیم اقامتی به صدور قرار توقف اجرا در چارچوب ماده ۲۷ قانون شماره ۲۵۷۷ وابسته است. این قاعده با حکم ویژه ماده ۵۳ قانون شماره ۶۴۵۸ درباره توقف اخراج در مدت دعوای مربوط به تصمیم اخراج تفاوت دارد.
نتیجه‌گیری
شهروندان ایرانی در سال ۲۰۲۶ می‌توانند با توجه به وضعیت فردی خود در چارچوب یکی از شش نوع اجازه اقامت مقرر در قانون شماره ۶۴۵۸ قرار گیرند. اجازه اقامت کوتاه‌مدت برای اهداف متعدد، اجازه خانوادگی برای اشخاص و روابط مشخص، اجازه دانشجویی برای برنامه‌های آموزشی، اجازه بلندمدت برای اقامت پیوسته واجد شرایط و دو اجازه حمایتی برای وضعیت‌های بشردوستانه و قاچاق انسان طراحی شده‌اند.
هیچ‌یک از معافیت ویزا، مالکیت ملک، اجاره مسکن، ثبت شرکت، ازدواج یا پذیرش تحصیلی به‌تنهایی حق قطعی اقامت ایجاد نمی‌کند. هدف واقعی حضور، شرایط اختصاصی مجوز، اعتبار اسناد، وضعیت نشانی و بیمه و نبود موانع قانونی در تعیین نتیجه اثر دارند. اجازه کار معتبر نیز در مدت اعتبار خود مبنای مستقل اقامت به شمار می‌رود و با اجازه اقامت عادی یا معافیت از ویزا یکسان نیست.