به‌روزرسانی حقوقی سپتامبر ۲۰۲۶
مقدمه
دانشجوی ایرانی در ترکیه صرفاً به سبب ثبت‌نام در دانشگاه یا داشتن اجازه اقامت دانشجویی حق اشتغال پیدا نمی‌کند. اشتغال به اجازه کار معتبر یا سند معافیت قابل اعمال وابسته است و شرایط آن بر پایه مقطع تحصیلی، سال آموزش، نوع فعالیت و رابطه با کارفرما تعیین می‌شود.
دانشجویان کاردانی و کارشناسی پس از پایان سال نخست تحصیل می‌توانند با اجازه کار اشتغال داشته باشند و مجموع کار آنان از بیست‌وچهار ساعت در هفته بیشتر نمی‌شود. برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، قانون شروع حق کار را به پایان سال نخست و سقف بیست‌وچهارساعته مقید نکرده است، اما الزام اجازه کار همچنان برقرار است.
کار دانشجویی، کار پاره‌وقت، فعالیت در دانشگاه، کار از راه دور و کارآموزی عنوان‌های یکسانی از نظر قانون نیستند. ماهیت واقعی هر فعالیت تعیین می‌کند که اجازه کار، سند معافیت یا مقررات دیگری بر آن اعمال شود.
مبنای قانونی
قانون شماره ۶۴۵۸ درباره اتباع خارجی و حمایت بین‌المللی، حق کار دانشجویان خارجی و رابطه آن با اجازه اقامت دانشجویی را تنظیم می‌کند. قانون شماره ۶۷۳۵ درباره نیروی کار بین‌المللی، صدور اجازه کار، معافیت، ارزیابی درخواست، اعتراض و ضمانت اجرای اشتغال بدون اجازه را تعیین می‌کند.
آیین‌نامه اجرای قانون شماره ۶۷۳۵، درخواست داخلی، اجازه مدت‌دار، تمدید، معافیت‌های مربوط به کارآموزی و پژوهش و تکالیف اعلام را مشخص می‌سازد. قانون شماره ۵۵۱۰ درباره بیمه‌های اجتماعی و قانون شماره ۴۸۵۷ درباره کار نیز بر رابطه استخدامی دانشجو اعمال می‌شوند.
مقررات دانشگاهی، بورسیه، کارآموزی و صلاحیت حرفه‌ای در کنار این چارچوب قرار دارند. تأیید دانشگاه یا درج فعالیت در برنامه آموزشی، فقط در مواردی که قانون پیش‌بینی کرده است جای اجازه کار را با سند معافیت می‌گیرد.
جایگاه تابعیت ایرانی
برای دانشجویان ایرانی نوع جداگانه اجازه کار یا سهمیه مبتنی بر تابعیت وجود ندارد. قواعد مربوط به مقطع تحصیلی، سال نخست، ساعات کار، کارفرما و مدت اجازه به همان صورتی اعمال می‌شوند که برای دیگر دانشجویان خارجی مشمول قانون برقرار است.
گذرنامه ایرانی، اجازه اقامت دانشجویی، گواهی ثبت‌نام و ریزنمرات برای اثبات هویت و وضعیت تحصیلی اهمیت دارند. تفاوت در نوشتن نام با حروف لاتین یا تاریخ‌های درج‌شده در اسناد ایرانی می‌تواند در تطبیق مدارک بررسی شود، اما محدودیت ملی مستقلی ایجاد نمی‌کند.
منع ورود، تصمیم اخراج، کد محدودیت یا سابقه اشتغال بدون اجازه می‌تواند در پرونده شخصی اثر داشته باشد. اثر هر ثبت به مبنا، مدت و وضعیت حقوقی همان عمل اداری وابسته است و از تابعیت ایرانی به‌تنهایی ناشی نمی‌شود.
دانشجوی مشمول حق کار
حق کار دانشجویی به اشخاصی مربوط است که در یک برنامه رسمی آموزش عالی در ترکیه در مقطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد یا دکتری ثبت‌نام دارند. پذیرش دانشگاه بدون ثبت‌نام فعال یا حضور صرف در دوره زبان، به‌تنهایی وضعیت مقرر برای کار دانشجویی را ایجاد نمی‌کند.
آموزش رسمی با دوره‌های آزاد، آموزش صرفاً زبانی و فعالیت‌هایی که به اخذ درجه آموزش عالی منتهی نمی‌شوند یکسان نیست. نوع برنامه و وضعیت فعال دانشجو از گواهی‌های دانشگاه و اطلاعات آموزش عالی احراز می‌شود.
حق درخواست اجازه کار به معنای پذیرش خودکار درخواست نیست. وضعیت دانشجویی امکان ورود پرونده به ارزیابی را ایجاد می‌کند و شرایط کارفرما، شغل، دستمزد، اسناد و محدودیت‌های حرفه‌ای جداگانه سنجیده می‌شوند.
دانشجویان کاردانی و کارشناسی
دانشجوی خارجی مقطع کاردانی یا کارشناسی در سال نخست تحصیل حق کار دانشجویی ندارد. این حق پس از پایان سال نخست آغاز می‌شود و وجود اجازه اقامت دانشجویی در سال اول، محدودیت قانونی را از میان نمی‌برد.
پس از آغاز حق کار، صدور اجازه کار معتبر همچنان شرط اشتغال است. ثبت درخواست، قرارداد کار یا موافقت دانشگاه پیش از صدور سند مثبت، به‌تنهایی آغاز کار را قانونی نمی‌سازد.
تغییر دانشگاه، انتقال رشته، توقف ثبت‌نام یا بازگشت به وضعیت سال نخست می‌تواند در احراز شرط تحصیلی اثر داشته باشد. سوابق رسمی دانشگاه تعیین می‌کنند که شخص در تاریخ فعالیت در چه برنامه و سالی ثبت شده است.
سقف بیست‌وچهار ساعت در هفته
کار دانشجویان کاردانی و کارشناسی پس از سال نخست از بیست‌وچهار ساعت در هفته بیشتر نمی‌شود. این سقف به مجموع زمان اشتغال مربوط است و عنوان پاره‌وقت یا پرداخت دستمزد از چند منبع، حد قانونی را تغییر نمی‌دهد.
قانون برای تعطیلات دانشگاهی استثنای مستقلی از سقف بیست‌وچهارساعته مقرر نکرده است. مدت کار مندرج در قرارداد، ثبت بیمه و وضعیت واقعی حضور باید با این محدودیت سازگار باشد.
اشتغال بیش از دامنه اجازه یا بیش از سقف قانونی می‌تواند اعتبار استناد به اجازه را برای فعالیت اضافی محل بررسی قرار دهد. آثار اداری بر پایه ساعات احرازشده، متن اجازه و واقعیت رابطه کاری تعیین می‌شوند.
دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری
برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، حق کار به پایان سال نخست وابسته نیست. محدودیت بیست‌وچهار ساعت در هفته که برای مقاطع کاردانی و کارشناسی مقرر شده است نیز به این دو مقطع تسری ندارد.
نبود این دو محدودیت، دانشجوی تحصیلات تکمیلی را از اجازه کار معاف نمی‌کند. اشتغال نزد دانشگاه، شرکت خصوصی، مؤسسه پژوهشی یا کارفرمای دیگر باید بر اجازه یا معافیت متناسب با همان فعالیت استوار باشد.
ساعات کار، شغل و دستمزد دانشجوی تحصیلات تکمیلی بر پایه قرارداد، قانون کار، مقررات بیمه و دامنه سند صادرشده تعیین می‌شوند. وضعیت تمام‌وقت یا پاره‌وقت باید در پرونده استخدامی و اعلام‌های رسمی سازگار ثبت شود.
اجازه اقامت دانشجویی و حق کار
اجازه اقامت دانشجویی حق حضور برای تحصیل ایجاد می‌کند و خود اجازه اشتغال نیست. کار قانونی از اجازه کار یا سند معافیتی ناشی می‌شود که شخص، فعالیت و مدت مربوط را پوشش دهد.
استفاده قانونی از حق کار، به‌تنهایی سبب لغو اجازه اقامت دانشجویی محسوب نمی‌شود. ادامه وضعیت دانشجویی به ثبت‌نام، حضور در برنامه و دیگر شرایط اجازه اقامت وابسته است و اشتغال نیز باید در حدود سند کاری باقی بماند.
اجازه کار معتبر در مدت اعتبار خود به جای اجازه اقامت شناخته می‌شود. با این حال، وضعیت تحصیلی و حقوق دانشگاهی از ثبت دانشجویی ناشی می‌شوند و صدور اجازه کار جای شرایط آموزشی را نمی‌گیرد.
درخواست اجازه کار از داخل ترکیه
دانشجویی که در ترکیه حضور دارد و اجازه اقامتی دارد که برای حداقل شش ماه صادر شده و در تاریخ درخواست معتبر است، می‌تواند در چارچوب درخواست داخلی قرار گیرد. در کار وابسته، بخش استخدامی درخواست از طریق پرونده الکترونیکی کارفرما ثبت می‌شود.
گذرنامه، کارت اقامت، گواهی دانشجویی، قرارداد کار و اسناد کارفرما از عناصر پرونده هستند. مقطع و سال تحصیل در درخواست‌های کاردانی و کارشناسی برای کنترل شرط سال نخست و سقف کار اهمیت مستقیم دارد.
ثبت درخواست تا پیش از صدور و آغاز اعتبار اجازه، حق اشتغال ایجاد نمی‌کند. نتیجه مثبت باید کارفرما، شغل، محل یا حوزه فعالیت و مدت مربوط را پوشش دهد.
درخواست از خارج ترکیه
اگر شرایط درخواست داخلی وجود نداشته باشد، درخواست خارجی با ثبت تقاضای ویزای کار در نمایندگی ترکیه در کشور تابعیت یا کشور محل حضور قانونی آغاز می‌شود. شماره مرجع صادرشده با پرونده الکترونیکی کارفرما در ترکیه پیوند می‌خورد.
پذیرش یا ثبت‌نام دانشگاه، جای مرحله ویزای کار و اجازه کار را نمی‌گیرد. هدف ورود و مبنای اقامت باید با اسناد تحصیلی و استخدامی همان پرونده قابل تطبیق باشند.
پس از صدور اجازه بر پایه درخواست خارجی، ورود باید حداکثر ظرف شش ماه از آغاز اعتبار اجازه تحقق یابد. عدم ورود در این دوره از موجبات لغو اجازه است.
نقش کارفرما
در اجازه کار وابسته، کارفرما طرف اصلی بخش استخدامی پرونده است. ثبت تجاری، محل کار، فعالیت اقتصادی، شمار کارکنان، توان مالی، قرارداد، عنوان شغل و دستمزد اعلام‌شده در ارزیابی قرار می‌گیرند.
دانشجو بودن شخص خارجی، کارفرما را از تکالیف استخدام نیروی خارجی، بیمه، دستمزد و اعلام معاف نمی‌کند. رابطه واقعی کار باید با عنوان، ساعات و محل درج‌شده در پرونده سازگار باشد.
کارفرمای جدید به اجازه صادرشده برای کارفرمای پیشین متکی نمی‌شود. اشتغال نزد شخص حقوقی یا حقیقی دیگر، درخواست و اجازه متناسب با رابطه تازه را لازم می‌سازد.
معیارهای ارزیابی کارفرما
درخواست دانشجو از معیارهای عمومی و بخشی اجازه کار خودکار معاف نیست. معیار اشتغال شهروندان ترکیه، توان مالی محل کار، دستمزد، صلاحیت شغلی و محدودیت‌های حرفه‌ای در حدود قواعد قابل اعمال بررسی می‌شوند.
از ۳ اوت ۲۰۲۶، شخص خارجی که در سه سال پیش از درخواست دست‌کم یک سال با اجازه اقامت، اجازه کار یا در چارچوب حمایت بین‌المللی به‌طور قانونی در ترکیه مانده است، در درخواست داخلی می‌تواند در دامنه استثنای اعلام‌شده برای حداکثر سه نیروی خارجی در یک محل کار قرار گیرد. در این دامنه، معیار اشتغال و توان مالی اعمال نمی‌شوند و شمار کارکنان خارجی دارای اجازه نباید از شمار کارکنان ترک بیشتر باشد.
اقامت دانشجویی می‌تواند در محاسبه اقامت قانونی یک‌ساله این استثنا قرار گیرد. استثنا فقط معیارهای اشتغال و توان مالی را کنار می‌گذارد و محدودیت سال نخست، سقف بیست‌وچهار ساعت، دستمزد، حرفه و صحت اسناد را حذف نمی‌کند.
مدت رسیدگی
درخواست کامل اجازه کار ظرف سی روز ارزیابی می‌شود. این مدت از تاریخی آغاز می‌گردد که همه اطلاعات و اسناد لازم در پرونده موجود باشند.
در صورت مطالبه سند یا اطلاعات تکمیلی، دوره سی‌روزه از تاریخ تکمیل موارد مطالبه‌شده محاسبه می‌شود. زمانی که پرونده به علت نقص قابل بررسی نیست، در این دوره قرار نمی‌گیرد.
پایان مدت رسیدگی بدون صدور تصمیم مثبت، اجازه کار ایجاد نمی‌کند. حق اشتغال از سند مثبت و تاریخ آغاز اعتبار آن ناشی می‌شود.
مدت اجازه و ارتباط آن با تحصیل
نخستین اجازه کار وابسته برای حداکثر یک سال صادر می‌شود و مدت آن از مدت قرارداد کار یا خدمت بیشتر نمی‌شود. مدت اعتبار گذرنامه، وضعیت اقامت و ادامه شرایط تحصیلی نیز می‌توانند دامنه زمانی قابل اعطا را محدود کنند.
اجازه کار به رابطه استخدامی معین تعلق دارد. ادامه ثبت‌نام دانشگاهی، اجازه اشتغال نزد کارفرمای دیگری یا در شغل خارج از سند ایجاد نمی‌کند.
پایان یا تعلیق تحصیل می‌تواند مبنای دانشجویی پرونده را تغییر دهد. اگر اجازه کار بر شرایطی استوار باشد که پس از صدور از میان رفته‌اند، ادامه اعتبار آن در چارچوب دلایل لغو و خاتمه بررسی می‌شود.
تمدید اجازه کار
درخواست تمدید از شصت روز پیش از پایان اجازه موجود قابل ثبت است و باید پیش از انقضا انجام شود. درخواست ثبت‌شده پس از پایان اجازه، درخواست نخست محسوب می‌شود.
در صورت ادامه اشتغال نزد همان کارفرما، تمدید نخست برای حداکثر دو سال و تمدیدهای بعدی برای حداکثر سه سال صادر می‌شوند. مدت قرارداد و ادامه وضعیت قانونی شخص، سقف مدت قابل اعطا را محدود می‌کنند.
درخواست تمدید به‌موقع اجازه می‌دهد اشتغال در همان شغل و محل کار از تاریخ انقضای اجازه موجود، در مدت رسیدگی و حداکثر نود روز ادامه یابد. تغییر کارفرما در این دوره تحت پوشش اجازه پیشین قرار نمی‌گیرد.
دستمزد و ساعات کار
حداقل دستمزد ناخالص ماهانه در سال ۲۰۲۶ مبلغ ۳۳٬۰۳۰ لیر ترکیه است. در کار پاره‌وقت، قواعد حداقل دستمزد بر زمان کار اعمال می‌شوند و دستمزد اعلامی باید با ساعات واقعی، قرارداد و ثبت بیمه سازگار باشد.
معیار دستمزد اجازه کار همچنین به ماهیت شغل وابسته است. عنوان‌های مدیریتی، مهندسی، معماری و کارهای نیازمند تخصص می‌توانند ضریب بالاتری از حداقل دستمزد داشته باشند و عنوان دانشجو این معیار شغلی را حذف نمی‌کند.
برای دانشجویان کاردانی و کارشناسی، توافق قراردادی بر بیش از بیست‌وچهار ساعت در هفته محدودیت قانونی را تغییر نمی‌دهد. برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی، ساعات کار از قرارداد، مقررات کار و دامنه اجازه تعیین می‌شوند.
هزینه اجازه در سال ۲۰۲۶
هزینه اجازه کار مدت‌دار تا یک سال در سال ۲۰۲۶ مبلغ ۱۲٬۵۷۴٫۹۰ لیر و بهای سند ۹۶۴ لیر است. مجموع این دو برای سند یک‌ساله ۱۳٬۵۳۸٫۹۰ لیر است.
هزینه اجازه بیش از یک سال تا دو سال ۲۵٬۱۴۹٫۸۰ لیر و هزینه اجازه بیش از دو سال تا سه سال ۳۷٬۷۲۴٫۷۰ لیر است و بهای سند ۹۶۴ لیری جداگانه اضافه می‌شود.
دانشجو بودن به‌تنهایی معافیت از این هزینه‌ها ایجاد نمی‌کند. قواعد معافیت هزینه فقط در وضعیت‌هایی اعمال می‌شوند که قانون یا توافق معتبر آن را پیش‌بینی کرده باشد.
کار در داخل دانشگاه
اشتغال در کتابخانه، آزمایشگاه، دفتر دانشگاه، پروژه پژوهشی یا برنامه کار دانشجویی فقط به علت انجام در محیط دانشگاه از الزام اجازه خارج نمی‌شود. وجود مزد، تکلیف کاری، نظارت و استمرار می‌تواند رابطه استخدامی ایجاد کند.
بورسیه یا کمک‌هزینه‌ای که در برابر انجام کار پرداخت نمی‌شود، از رابطه استخدامی متفاوت است. نام پرداخت تعیین‌کننده نیست و ارتباط آن با ارائه خدمت، ساعات کار و دستورهای سازمانی بررسی می‌شود.
اگر سمت در زمره کادر علمی خارجی یا حرفه تنظیم‌شده قرار گیرد، اجازه مقدماتی یا تأیید تخصصی مربوط نیز لازم است. ثبت‌نام در کارشناسی ارشد یا دکتری جای شرایط استخدام دانشگاهی را نمی‌گیرد.
کار از راه دور و کار برای شرکت خارجی
انجام کار از داخل ترکیه برای شرکت مستقر در کشور دیگر می‌تواند فعالیت کاری محسوب شود. محل کارفرما، شیوه پرداخت و ارزی‌بودن دستمزد به‌تنهایی فعالیت انجام‌شده در ترکیه را از مقررات کار خارجی خارج نمی‌کنند.
رابطه وابسته، ارائه خدمت مستقل و فعالیت دیجیتال هر کدام بر پایه سازمان‌دهی کار، طرف قرارداد، محل انجام، استمرار و خطر اقتصادی طبقه‌بندی می‌شوند. وضعیت دانشجویی معافیت عمومی برای کار آنلاین ایجاد نمی‌کند.
در فعالیت مستقل، ثبت مالیاتی یا صدور فاکتور جای اجازه مستقل یا معافیت قانونی را نمی‌گیرد. دامنه مجوز باید با نوع واقعی فعالیت مطابقت داشته باشد.
کارآموزی اجباری
دانشجوی خارجی ثبت‌شده در برنامه آموزش رسمی که بر پایه مقررات آموزشی مکلف است نزد کارفرما کارآموزی حرفه‌ای انجام دهد، برای مدت کارآموزی اجباری در دامنه معافیت اجازه کار قرار می‌گیرد.
معافیت به معنای نبود سند نیست. شخص مشمول پس از صدور سند معافیت می‌تواند در مدت، محل و موضوع درج‌شده فعالیت کند و تأیید دانشگاه باید اجباری‌بودن کارآموزی و ارتباط آن با برنامه تحصیلی را نشان دهد.
کارآموزی اختیاری فقط به سبب استفاده از عنوان کارآموز در این معافیت قرار نمی‌گیرد. اگر فعالیت اختیاری دارای عناصر کار باشد، مبنای اجازه یا معافیت آن جداگانه تعیین می‌شود.
برنامه‌های تبادل و کارآموزی بین‌المللی
شخص خارجی که در چارچوب برنامه تبادل دانشجو میان دانشگاه ترکیه و دانشگاه خارجی و با تأیید آموزش عالی کارآموزی انجام می‌دهد، می‌تواند تا چهار ماه در دامنه معافیت قرار گیرد.
کارآموزی در چارچوب برنامه بین‌المللی تبادل کارآموز دانشجو، کارآموز تازه‌فارغ‌التحصیل یا تبادل جوانان که مورد پذیرش قرار گرفته است، می‌تواند تا دوازده ماه معافیت داشته باشد.
مدت‌های چهار و دوازده‌ماهه سقف دسته‌های متفاوت‌اند و خودکار به هر کارآموزی دانشجویی اعمال نمی‌شوند. عنوان برنامه، تأیید لازم و سند معافیت، دامنه قانونی فعالیت را تعیین می‌کنند.
پژوهش و آموزش تخصصی پزشکی
شخص خارجی که برای پژوهش یا افزایش دانش و تجربه به دانشگاه یا نهاد عمومی می‌آید، با محدودبودن به دوره آموزش و حداکثر دو سال می‌تواند در دامنه معافیت مقرر قرار گیرد. فعالیت باید با هدف و سند صادرشده منطبق باشد.
اتباع خارجی که بر پایه مقررات تخصص پزشکی یا دندان‌پزشکی آموزش تخصصی می‌گذرانند، در مدت آموزش در دامنه معافیت اجازه کار ارزیابی می‌شوند. این وضعیت با دانشجوی عادی پزشکی یا دندان‌پزشکی یکسان نیست.
وجود معافیت، تکالیف بیمه‌ای یا مجوز حرفه‌ای را خودکار حذف نمی‌کند. هر تکلیف بر پایه قانون خاص خود و ماهیت فعالیت تعیین می‌شود.
بیمه اجتماعی
کارفرما و دانشجوی خارجی دارای رابطه استخدامی مشمول تعهدات بیمه اجتماعی هستند. اعلام شروع بیمه، پایه دستمزد و روزهای کار باید با قرارداد، ساعات واقعی و اجازه کار سازگار باشند.
سند معافیت اجازه کار به‌تنهایی معافیت از بیمه اجتماعی ایجاد نمی‌کند. در کارآموزی اجباری، نوع پوشش و مسئول ثبت بر پایه قانون بیمه و وضعیت آموزشی کارآموز تعیین می‌شود.
ثبت بیمه، نبود اجازه کار یا سند معافیت را جبران نمی‌کند. مشروعیت اشتغال و پوشش بیمه دو موضوع مرتبط اما مستقل هستند.
آغاز و پایان کار
آغاز کار باید پس از شروع اعتبار اجازه یا معافیت تحقق یابد. در درخواست داخلی اجازه کار، انجام تعهدات مربوط به آغاز اشتغال و بیمه باید ظرف یک ماه از آغاز اعتبار سند صورت گیرد.
کارفرما مکلف است آغاز و پایان کار و وضعیت‌هایی را که لغو یا خاتمه سند را ایجاب می‌کنند ظرف پانزده روز اعلام کند. دارنده اجازه مستقل یا نامحدود نیز در دامنه مقرر همین تکلیف را دارد.
پایان رابطه کاری، اجازه اشتغال نزد کارفرمای تازه ایجاد نمی‌کند. اعتبار باقی‌مانده کارت به کارفرما، شغل و دامنه مندرج در همان سند محدود است.
تغییر یا پایان وضعیت دانشجویی
فارغ‌التحصیلی، ترک تحصیل، اخراج آموزشی، تعلیق ثبت‌نام یا عدم تمدید ثبت می‌تواند مبنای اجازه اقامت دانشجویی را از میان ببرد. تاریخ ثبت‌شده دانشگاه در تعیین پایان شرایط دانشجویی اثر دارد.
شخصی که آموزش عالی خود را در ترکیه تکمیل کرده و ظرف شش ماه از تاریخ فارغ‌التحصیلی درخواست می‌دهد، می‌تواند یک بار اجازه اقامت کوتاه‌مدت حداکثر یک‌ساله دریافت کند. این اجازه اقامت به‌تنهایی حق کار ایجاد نمی‌کند.
اجازه کار معتبری که در زمان تحصیل صادر شده است، بر پایه متن، مدت و شرایط همان سند بررسی می‌شود. فارغ‌التحصیلی اجازه تازه یا تمدید خودکار ایجاد نمی‌کند و از میان رفتن مبنای مؤثر می‌تواند در لغو یا تمدید اثر داشته باشد.
دلایل رد اجازه کار
نبود شرط سال نخست برای دانشجوی کاردانی یا کارشناسی، پیش‌بینی کار بیش از بیست‌وچهار ساعت، ناسازگاری شغل و ساعات، نقص اسناد یا عدم تحقق معیارهای کارفرما می‌تواند به رد درخواست منتهی شود.
درخواست مربوط به حرفه مختص شهروندان ترکیه، فقدان صلاحیت یا اجازه مقدماتی، اطلاعات نادرست و وجود وضعیت مهاجرتی مؤثر نیز در دامنه دلایل قانونی رد قرار می‌گیرند.
دلیل رد باید با شخص، برنامه تحصیلی، کارفرما و شغل همان پرونده ارتباط داشته باشد. بیان معیار کلی بدون روشن‌کردن نقص مؤثر، امکان کنترل سبب تصمیم را محدود می‌کند.
اعتراض اداری
تصمیم رد، لغو یا خاتمه اجازه کار یا معافیت از تاریخ ابلاغ ظرف سی روز قابل اعتراض اداری است. اعتراض به همان تصمیم و اسناد مرتبط با شرایط موجود در تاریخ آن می‌پردازد.
اعتراض اداری شرط مطلق طرح دعوای ابطال نیست. اگر اعتراض در مدت دعوی ثبت شود، جریان مدت قضایی متوقف می‌شود و پس از ابلاغ رد صریح یا پایان دوره سی‌روزه سکوت، بخش باقی‌مانده مدت دوباره جریان می‌یابد.
اعتراض مثبت می‌تواند به پس‌گرفتن، اصلاح یا جایگزینی تصمیم منتهی شود. رد اعتراض، امکان رسیدگی قضایی به عمل اداری قطعی و اجرایی را باقی می‌گذارد.
دعوی ابطال و توقف اجرا
تصمیم اجازه کار که مهلت قضایی خاص ندارد، در مهلت شصت روز از ابلاغ در دادگاه اداری موضوع دعوای ابطال قرار می‌گیرد. محاسبه مدت از روز پس از ابلاغ آغاز می‌شود.
دادگاه تصمیم را از نظر صلاحیت، شکل، سبب، موضوع و هدف بررسی می‌کند. وضعیت تحصیلی، شرط سال نخست، ساعات کار، معیارهای کارفرما و ارتباط اسناد با دلیل رد در دامنه این نظارت قرار می‌گیرند.
طرح دعوی به‌تنهایی اجرای رد یا لغو را متوقف نمی‌کند. توقف اجرا مستلزم جمع دو شرط آشکاربودن خلاف قانون و ایجاد زیان دشوار یا ناممکن برای جبران است و قرار توقف، خود اجازه کار صادر نمی‌کند.
اشتغال بدون اجازه و آثار آن
دانشجویی که بدون اجازه معتبر یا سند معافیت قابل اعمال کار می‌کند، در سال ۲۰۲۶ برای اشتغال وابسته ۴۰٬۹۷۷ لیر جریمه می‌شود. کارفرما برای هر دانشجوی خارجی فاقد اجازه ۱۰۲٬۵۰۳ لیر جریمه دارد.
فعالیت مستقل بدون اجازه در سال ۲۰۲۶ جریمه ۸۲٬۰۱۰ لیری برای شخص خارجی ایجاد می‌کند. تکرار تخلف موجب اعمال جریمه به میزان یک برابر بیشتر می‌شود.
اشتغال بدون اجازه از موجبات قانونی اخراج نیز هست. تصمیم اخراج از تاریخ ابلاغ ظرف هفت روز در دادگاه اداری قابل طرح است و جریمه، تصمیم اخراج، بازداشت، کد محدودیت و منع ورود اعمال جداگانه‌اند.
اعتراض به جریمه و بازداشت
جریمه اداری اشتغال بدون اجازه از تاریخ ابلاغ ظرف پانزده روز نزد دادرس صلح کیفری قابل اعتراض است. رسیدگی می‌تواند وجود رابطه کار، اعتبار اجازه یا معافیت، تاریخ فعالیت، ساعات و مبلغ قابل اعمال را در بر گیرد.
اگر پس از تصمیم اخراج، بازداشت اداری صادر شود، اعتراض به بازداشت نزد دادرس صلح کیفری مطرح می‌شود و مرجع قضایی ظرف پنج روز تصمیم می‌گیرد. اعتراض، اجرای بازداشت را متوقف نمی‌کند.
اعتراض به جریمه، تصمیم اخراج یا بازداشت را خودکار از میان نمی‌برد. هر تصمیم بر پایه مهلت، مرجع و اثر قضایی خاص خود بررسی می‌شود.
اعضای خانواده دانشجو
اجازه کار صادرشده برای دانشجوی ایرانی به همسر یا فرزندان او حق اشتغال منتقل نمی‌کند. حق کار هر عضو خانواده به اجازه، معافیت یا وضعیت قانونی شخصی همان فرد وابسته است.
اجازه اقامت خانوادگی نیز خود اجازه کار نیست. رابطه با دانشجو فقط می‌تواند مبنای اقامتی ایجاد کند و جای سند اشتغال را نمی‌گیرد.
جریمه اشتغال بدون اجازه شخصی است و صرف رابطه خانوادگی آن را به عضو دیگر منتقل نمی‌کند. وضعیت اقامت و مسئولیت اداری هر شخص جداگانه سنجیده می‌شود.
نتیجه‌گیری
دانشجوی ایرانی ثبت‌شده در آموزش رسمی عالی می‌تواند با اجازه کار یا معافیت قابل اعمال اشتغال داشته باشد. دانشجوی کاردانی و کارشناسی پس از سال نخست و حداکثر بیست‌وچهار ساعت در هفته کار می‌کند؛ این دو محدودیت برای کارشناسی ارشد و دکتری مقرر نشده‌اند.
اجازه اقامت دانشجویی، قرارداد، ثبت بیمه یا فعالیت در دانشگاه به‌تنهایی جای اجازه کار را نمی‌گیرند. کارآموزی اجباری و برخی برنامه‌های تبادل، پژوهش و تخصص پزشکی در صورت صدور سند مربوط در دامنه معافیت قرار می‌گیرند.
نخستین اجازه وابسته حداکثر یک سال اعتبار دارد و درخواست کامل ظرف سی روز ارزیابی می‌شود. اعتراض اداری به رد یا لغو ظرف سی روز و دعوای ابطال در مهلت شصت‌روزه انجام می‌شود؛ طرح دعوی به‌تنهایی اجرا را متوقف نمی‌کند.
اشتغال بدون اجازه در سال ۲۰۲۶ برای دانشجوی شاغل وابسته جریمه ۴۰٬۹۷۷ لیری و برای کارفرما به ازای هر شخص جریمه ۱۰۲٬۵۰۳ لیری دارد و می‌تواند به ارزیابی اخراج منتهی شود. آثار هر تصمیم مالی، کاری و مهاجرتی بر پایه عمل و راه قضایی مربوط به خود تعیین می‌شوند.