Türkiye’de insani ikamet izni, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında istisnai hallerde verilen özel bir ikamet izni türüdür. Bu izin, bir yabancının Türkiye’den ayrılmasının makul veya hukuken beklenemeyeceği, sınır dışı işleminin fiilen ya da hukuken mümkün olmadığı, çocuğun üstün yararının korunması gerektiği veya diğer insani, hukuki, idari ya da pratik nedenlerin Türkiye’de yasal kalışı gerekli kıldığı durumlarda gündeme gelir.

İnsani ikamet izni olağan bir ikamet izni kategorisi değildir. Kısa dönem ikamet izni, aile ikamet izni, öğrenci ikamet izni veya uzun dönem ikamet izninden farklıdır. Diğer ikamet izni türleri için aranan genel şartlar insani ikamet izninde aynı şekilde uygulanmaz. Ancak bu durum, her yabancının otomatik olarak insani ikamet izni alabileceği anlamına gelmez. Başvurucunun durumu, kanunda kabul edilen insani gerekçelerden birine veya somut olayın özelliklerine göre haklılaştırılabilen istisnai bir ihtiyaca dayanmalıdır.

İnsani İkamet İzni Nedir?

İnsani ikamet izni, Türkiye’de kalması insani, hukuki, idari veya fiili nedenlerle gerekli olan yabancılara verilen özel bir ikamet iznidir.

6458 sayılı Kanun’un 46. maddesi uyarınca insani ikamet izni, diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmaksızın, Bakanlıkça belirlenen sürelerle ve Göç İdaresi Başkanlığının onayı alınmak suretiyle valilikler tarafından verilebilir ve uzatılabilir. Bu nedenle insani ikamet izni, olağan ikamet izni başvurularından farklı bir değerlendirme mantığına sahiptir.

İnsani ikamet izni, yabancının yalnızca kısa dönem, aile, öğrenci veya başka bir ikamet izni türünün şartlarını sağlayamaması nedeniyle başvurulacak sıradan bir alternatif değildir. Bu izin türünde asıl mesele, kişinin Türkiye’de kalmasını gerekli kılan insani veya hukuki durumun somut ve belgelenebilir şekilde ortaya konulmasıdır.

Kimler İnsani İkamet İzni Başvurusunda Bulunabilir?

İnsani ikamet izni, 6458 sayılı Kanun kapsamında farklı durumlarda gündeme gelebilir. Uygulamada özellikle aşağıdaki haller önem taşır:

• çocuğun üstün yararının söz konusu olduğu durumlar,
• hakkında sınır dışı kararı veya Türkiye’ye giriş yasağı bulunmasına rağmen yabancının Türkiye’den çıkarılamadığı durumlar,
• Türkiye’den ayrılmanın makul veya fiilen mümkün olmadığı haller,
• 6458 sayılı Kanun’un 55. maddesi kapsamında kişi hakkında sınır dışı kararı alınamayan durumlar,
• bazı göç kararlarına karşı yargı yoluna başvurulmuş olması,
• ilk iltica ülkesi veya güvenli üçüncü ülkeye gönderme prosedürlerinin devam ettiği haller,
• acil nedenlerle yabancının Türkiye’ye girişine veya Türkiye’de kalmasına izin verilmesi gereken durumlar,
• kamu düzeni, kamu güvenliği veya ülke menfaatleri bakımından yabancının yasal kalışının gerekli görüldüğü haller,
• kişinin başka bir ikamet izni türünü alamadığı ancak Türkiye’de kalmasının hukuken veya fiilen gerekli olduğu istisnai durumlar.

Bu gerekçeler, insani ikamet izni dosyalarının son derece olaya özgü olduğunu gösterir. Başvuruda yalnızca “Türkiye’de kalmak istiyorum” denilmesi yeterli değildir. Başvurucunun neden olağan bir ikamet izni kategorisinden yararlanamadığı ve neden insani ikamet iznine ihtiyaç duyduğu açık, somut ve belgeli şekilde anlatılmalıdır.

İnsani İkamet İzni Ne Kadar Süreyle Verilir?

İnsani ikamet izni, 6458 sayılı Kanun çerçevesinde idare tarafından belirlenen sürelerle verilir. 6458 sayılı Kanun’un önceki düzenlemesinde insani ikamet izninin her defasında en fazla bir yıl süreyle verilebileceği belirtilmekteydi. Güncel yapıda ise izin, Bakanlıkça belirlenen sürelerle ve Göç İdaresi Başkanlığının onayı alınarak valilikler tarafından verilir ve uzatılır.

Uygulamada insani ikamet izinleri çoğu zaman geçici niteliktedir ve insani gerekçeler devam ettiği sürece uzatma başvurusu yapılması gerekir. Başvurucu, insani ikamet izninin kendisine kalıcı bir ikamet hakkı sağladığı varsayımıyla hareket etmemelidir. İzni haklı kılan koşullar ortadan kalkarsa izin uzatılmayabilir veya iptal edilebilir.

İnsani İkamet İzni Uluslararası Koruma ile Aynı Şey midir?

Hayır. İnsani ikamet izni, uluslararası koruma ile aynı şey değildir.

Uluslararası koruma; zulüm, ciddi zarar, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele, silahlı çatışma ya da kişinin menşe ülkesinde karşılaşabileceği benzer risklere karşı koruma ihtiyacına dayanır. 6458 sayılı Kanun kapsamında mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsü gibi sonuçlara yol açabilir.

İnsani ikamet izni ise bir ikamet izni türüdür. Çocuğun üstün yararı, yabancının çıkarılamaması, sağlık veya ailevi nedenler, acil haller ya da diğer istisnai insani ve hukuki gerekçeler nedeniyle verilebilir.

Bazı dosyalarda hem uluslararası koruma hem de insani ikamet izni ihtimali birlikte değerlendirilebilir. Ancak bu iki yolun hukuki dayanağı, başvuru usulü, sağladığı haklar ve ret kararına karşı başvuru yolları birbirinden farklıdır.

Sınır Dışı Kararına Rağmen İnsani İkamet İzni Verilebilir mi?

Evet. İnsani ikamet izninin önemli özelliklerinden biri budur.

Hakkında sınır dışı kararı veya Türkiye’ye giriş yasağı bulunan bir yabancının Türkiye’den çıkarılması hukuken, fiilen veya insani nedenlerle mümkün değilse insani ikamet izni gündeme gelebilir. Örneğin sağlık durumu, aile birliği, çocuğun üstün yararı, geri gönderileceği ülkedeki riskler, seyahat belgesi sorunu veya devam eden yargı süreçleri sınır dışı işleminin uygulanmasını engelleyebilir ya da ayrılmayı makul olmaktan çıkarabilir.

Ancak insani ikamet izni, sınır dışı kararını veya giriş yasağını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu idari işlemler ayrıca değerlendirilmelidir. Bu nedenle insani ikamet izni, sınır dışı kararı veya giriş yasağıyla bağlantılıysa hukuki strateji hem ikamet izni yolunu hem de ilgili idari işlemlere karşı başvuru yollarını birlikte ele almalıdır.

Çocuğun Üstün Yararı İnsani İkamet İzninde Nasıl Değerlendirilir?

Çocuğun üstün yararı, insani ikamet izni bakımından en açık ve güçlü değerlendirme gerekçelerinden biridir.

Bir yabancı çocuğun veya yabancı ebeveynin Türkiye’de yasal kalışa ihtiyaç duyması; çocuğun eğitimi, sağlığı, aile birliği, korunma ihtiyacı veya gelişimi açısından insani ikamet iznini gündeme getirebilir.

Örneğin aşağıdaki durumlar önem taşıyabilir:

• çocuğun Türkiye’de okula devam etmesi,
• çocuğun Türkiye’de tıbbi tedavi görmesi,
• sınır dışı veya yasal kalışın kaybı halinde aile birliğinin ağır şekilde zarar görecek olması,
• çocuğun kırılganlık, engellilik, travma veya özel ihtiyaçlarının bulunması,
• Türkiye’den ayrılmanın çocuğun gelişimini, güvenliğini veya refahını ciddi şekilde olumsuz etkileyecek olması.

Çocuğun üstün yararına dayanan başvurular okul kayıtları, sağlık raporları, doğum belgeleri, aile kayıtları, psikolojik değerlendirme raporları ve çocuğun Türkiye’de kurduğu yaşamı gösteren belgelerle desteklenmelidir.

Sağlık Nedenleri İnsani İkamet İzni İçin Gerekçe Olabilir mi?

Evet. Sağlık nedenleri, yabancının Türkiye’den ayrılmasının makul olmadığı veya Türkiye’de devam eden tedavinin kesilmesinin ciddi sonuçlar doğuracağı durumlarda insani ikamet izni başvurusunu destekleyebilir.

Sağlık gerekçeleri bakımından özellikle şu haller önem taşıyabilir:

• ciddi hastalık,
• devam eden hastane tedavisi,
• gebelikle bağlantılı riskler,
• engellilik,
• acil tıbbi ihtiyaçlar,
• menşe ülkede tedaviye erişimin bulunmaması veya fiilen mümkün olmaması,
• sürekli bakım ihtiyacı,
• Türkiye’deki aile bireylerine bakım veya destek bakımından bağımlılık.

Sağlık iddiaları resmi sağlık kurulu raporları, hastane kayıtları, tedavi planları, reçeteler, engellilik raporları ve Türkiye’den ayrılmanın neden ciddi güçlük yaratacağını gösteren belgelerle desteklenmelidir.

Aile Birliği İnsani İkamet İzni İçin Gerekçe Olabilir mi?

Evet. Aile birliği, özellikle olağan ikamet izni kategorilerinin kullanılamadığı ancak Türkiye’den ayrılmanın veya yasal kalışın kaybedilmesinin ciddi mağduriyet yaratacağı durumlarda insani ikamet izni bakımından önemli bir unsur olabilir.

Aile birliği açısından şu hususlar değerlendirilebilir:

• eşin veya çocukların Türkiye’de yasal olarak ikamet etmesi,
• Türk vatandaşı çocukların bulunması,
• tıbbi bakıma bağımlı aile bireylerinin varlığı,
• Türkiye’de uzun süredir kurulmuş aile hayatı,
• küçük çocukların ebeveynden ayrılma riski,
• aile bireylerinin kırılgan durumu,
• ailenin güvenli şekilde başka bir ülkede birleşememesi.

Aile birliği tek başına her durumda insani ikamet iznini garanti etmez. Ancak çocuğun üstün yararı, sağlık durumu, çıkarılamama hali veya diğer insani nedenlerle birleştiğinde güçlü bir destekleyici unsur haline gelebilir.

Kişi Türkiye’den Çıkarılamıyorsa Ne Olur?

Hakkında sınır dışı kararı veya giriş yasağı bulunmasına rağmen yabancının Türkiye’den çıkarılması mümkün değilse insani ikamet izni gündeme gelebilir.

Bu durum özellikle şu hallerde ortaya çıkabilir:

• geri gönderilecek ülkede ciddi zarar riski bulunması,
• kişinin 6458 sayılı Kanun’daki sınır dışı edilemeyecek kişiler kapsamında olması,
• seyahat belgesi temin edilememesi,
• geri gönderilecek ülkenin kişiyi kabul etmemesi,
• sağlık veya insani nedenlerle çıkarılmanın makul olmaması,
• devam eden yargı süreçleri nedeniyle sınır dışı işleminin hukuken engellenmesi,
• sınır dışı işleminin fiilen uygulanmasını engelleyen pratik sebeplerin bulunması.

Çıkarma işlemi hukuken veya fiilen mümkün değilse yabancının belirsiz ve düzensiz bir statüde bırakılmaması için insani ikamet izni verilmesi gündeme gelebilir.

İnsani İkamet İzni Başvurusu İçin Hangi Belgeler Gerekir?

Gerekli belgeler, başvurunun dayandığı insani sebebe göre değişir. Ancak uygulamada aşağıdaki belgeler önem taşıyabilir:

• pasaport veya kimlik belgesi, mevcutsa,
• önceki ikamet izni kayıtları,
• vize ve giriş-çıkış kayıtları,
• varsa sınır dışı kararı,
• varsa Türkiye’ye giriş yasağı kararı,
• mahkeme belgeleri veya devam eden dava kayıtları,
• Türkiye’den ayrılamamayı gösteren belgeler,
• sağlık raporları,
• hastane kayıtları,
• engellilik raporları,
• gebelik raporları,
• çocukların okul kayıtları,
• doğum belgeleri,
• evlilik belgesi,
• aile kayıt belgeleri,
• adres belgeleri,
• Türkiye’de aile hayatını gösteren belgeler,
• geri gönderilecek ülkede risk veya ciddi güçlük bulunduğunu gösteren belgeler,
• önceki idari başvurular ve idari kararlar.

Başvuru yalnızca kişinin Türkiye’de kalmak istemesine dayandırılmamalıdır. İnsani gerekçe açık şekilde anlatılmalı ve bu gerekçe uygun belgelerle desteklenmelidir.

İnsani İkamet İzni Başvurusu Reddedilebilir mi?

Evet. İdare, hukuki ve fiili şartların oluşmadığı kanaatine varırsa insani ikamet izni başvurusunu reddedebilir.

Yaygın ret gerekçeleri şunlar olabilir:

• yeterli insani gerekçenin bulunmadığı değerlendirmesi,
• başvuruyu destekleyen belgelerin yetersiz olması,
• başka bir ikamet izni yolunun mevcut olduğunun değerlendirilmesi,
• Türkiye’den ayrılmanın mümkün olduğunun kabul edilmesi,
• çocuğun üstün yararının yeterince etkilenmediği kanaati,
• kamu düzeni veya kamu güvenliği yönünden olumsuz değerlendirme,
• sağlık, aile birliği veya kırılganlıkla ilgili iddiaların yeterince kanıtlanamaması.

İnsani ikamet izni dosyaları büyük ölçüde somut olayın özelliklerine bağlı olduğundan başvuru dosyasının dikkatli hazırlanması gerekir.

İnsani İkamet İzni Red Kararına Karşı Dava Açma Süresi Nedir?

İnsani ikamet izni başvurusunun reddine karşı idare mahkemesinde iptal davası açma süresi, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca yazılı bildirimden itibaren 60 gündür.

Bu 60 günlük süre, ret kararının yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına yazılı olarak tebliğ edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Sürenin kaçırılması halinde yabancı, ilgili ret kararını doğrudan dava etme imkânını kaybedebilir.

Böyle bir davada ileri sürülebilecek hukuki argümanlar arasında şunlar yer alabilir:

• insani koşulların dikkate alınmaması,
• çocuğun üstün yararının değerlendirilmemesi,
• sağlık durumunun dikkate alınmaması,
• aile birliğinin göz ardı edilmesi,
• kişinin Türkiye’den çıkarılabilirliği konusunda hatalı değerlendirme yapılması,
• ölçülülük ilkesine aykırılık,
• kararın yeterli gerekçe içermemesi,
• başvurucunun sunduğu delillerin değerlendirilmemesi.

İnsani İkamet İzni İptal Edilebilir mi?

Evet. İnsani ikamet izni, izni haklı kılan sebeplerin ortadan kalkması halinde iptal edilebilir veya uzatılmayabilir.

Örneğin şu durumlarda iptal veya uzatmama gündeme gelebilir:

• tıbbi tedavinin sona ermesi,
• çocukla bağlantılı gerekçenin ortadan kalkması,
• kişinin artık Türkiye’den çıkarılabilir hale gelmesi,
• acil veya insani durumun sona ermesi,
• başvurucunun sahte veya yanıltıcı belge sunması,
• kamu düzeni veya kamu güvenliği yönünden olumsuz bir durumun ortaya çıkması,
• başka bir hukuki statünün daha uygun hale gelmesi.

İptal veya uzatmama kararı yazılı olarak tebliğ edilirse, bu karara karşı idare mahkemesinde 2577 sayılı Kanun uyarınca yazılı bildirimden itibaren 60 gün içinde dava açılmalıdır.

İnsani İkamet İzni Olan Kişi Türkiye’de Çalışabilir mi?

İnsani ikamet izni, yabancıya otomatik olarak Türkiye’de genel bir çalışma hakkı vermez.

Türkiye’de çalışmak isteyen yabancıların, aksi yönde özel bir düzenleme bulunmadıkça, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamında çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti almaları gerekir.

Geçerli çalışma izni olmadan çalışmak; idari para cezası, sınır dışı riski ve gelecekteki göç işlemlerinde olumsuz sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle insani ikamet izni sahipleri, çalışma yetkilerini teyit etmeden çalışmaya başlamamalıdır.

İnsani İkamet İzni Uzun Dönem İkamete veya Vatandaşlığa Yol Açar mı?

İnsani ikamet izni istisnai ve geçici nitelikte bir ikamet iznidir. Tek başına otomatik olarak uzun dönem ikamet iznine veya Türk vatandaşlığına yol açmaz.

Uzun dönem ikamet izni veya Türk vatandaşlığı bakımından kişinin yasal kalışı, ikamet geçmişi, izin türü, kalışın kesintisizliği ve kanunda aranan diğer şartlar ayrıca değerlendirilmelidir.

Bununla birlikte insani ikamet izni, kişinin düzensiz duruma düşmesini önlemek, sınır dışı riskini azaltmak ve Türkiye’deki hukuki statüsünü geçici olarak istikrara kavuşturmak açısından önemli olabilir.

Yabancılar Hukuku Avukatı Neden Önemlidir?

İnsani ikamet izni başvuruları dikkatli hukuki ve fiili hazırlık gerektirir. Bu dosyalar çoğu zaman çocuklar, kırılgan kişiler, sağlık sorunları, aile birliği, sınır dışı riski, giriş yasağı, Geri Gönderme Merkezi süreçleri veya Türkiye’den ayrılamama haliyle bağlantılıdır.

Türkiye’de bir yabancılar hukuku avukatı şu konularda yardımcı olabilir:

• insani ikamet izninin doğru hukuki yol olup olmadığını değerlendirmek,
• 6458 sayılı Kanun kapsamında başvuru dosyasını hazırlamak,
• sağlık, aile, çocuk veya insani durumlara ilişkin delilleri toplamak,
• sınır dışı kararı ve giriş yasağı sonuçlarını değerlendirmek,
• ret kararından sonra 60 günlük dava süresi içinde iptal davası açmak,
• kişi idari gözetim altındaysa Sulh Ceza Hâkimliğine başvurmak,
• uluslararası koruma ihtimalinin de bulunduğu dosyalarda uygun hukuki stratejiyi belirlemek,
• düzensiz kalış ve gelecekteki göç hukuku sorunlarını önlemeye yönelik yol haritası oluşturmak.

İnsani ikamet izni dosyaları somut olaya çok bağlı olduğundan, başvuru açık bir hukuki açıklama ve güçlü belgelerle hazırlanmalıdır.

Sonuç

Türkiye’de insani ikamet izni, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 46. maddesi kapsamında düzenlenen istisnai bir ikamet izni türüdür. Çocuğun üstün yararının söz konusu olduğu, Türkiye’den çıkarılmanın mümkün veya makul olmadığı, kişinin başka bir ikamet izni alamadığı ancak Türkiye’de kalmasının insani, hukuki, tıbbi, ailevi veya fiili nedenlerle gerekli olduğu durumlarda gündeme gelebilir.

İnsani ikamet izni otomatik olarak verilen bir izin değildir ve olağan ikamet izni kategorisi gibi değerlendirilmemelidir. Başvuru, insani gerekçeyi açıkça ortaya koymalı ve ilgili belgelerle desteklenmelidir.

İnsani ikamet izni başvurusu reddedilir, izin iptal edilir veya uzatılmazsa, idare mahkemesinde 2577 sayılı Kanun uyarınca yazılı bildirimden itibaren 60 gün içinde dava açılmalıdır.

Türkiye’den hukuken veya fiilen ayrılamayan ya da kişisel durumu istisnai koruma gerektiren yabancılar bakımından insani ikamet izni önemli bir hukuki yol olabilir. Yasal kalışın korunması ve ciddi göç hukuku sonuçlarının önlenmesi için zamanında ve iyi hazırlanmış hukuki başvuru büyük önem taşır.